Czarno-biała broszura nie jest po prostu kolorową publikacją, z której przed eksportem usunięto kolor. Taka automatyczna konwersja może sprawić, że dwa pola na wykresie staną się niemal identyczne, fotografia straci szczegóły, jasnoszary tekst będzie ledwo widoczny, a tabela zbudowana wcześniej z kilku kolorów przestanie być czytelna.

Jeżeli od początku wiadomo, że środek broszury będzie drukowany wyłącznie czernią, projekt trzeba przygotować właśnie pod taki sposób reprodukcji. Kolor należy zastąpić kontrastem, jasnością, fakturą, grubością linii, kształtem i odpowiednim uporządkowaniem informacji. Dotyczy to zarówno tekstu, jak i zdjęć, ikon, schematów, tabel oraz wykresów.

Tak przygotowana publikacja może być bardzo czytelna i ekonomiczna. Dobrze sprawdza się między innymi jako instrukcja obsługi, materiał szkoleniowy, skrypt, regulamin, informator, dokumentacja techniczna, zeszyt ćwiczeń, program szkolenia lub publikacja przeznaczona do częstego rozdawania. Jeżeli planujesz taki druk, zobacz również aktualną ofertę broszur z czarno-białym środkiem w Versoprint.

Broszura czarno-biała, skala szarości i druk jedną czernią – co właściwie przygotowujesz?

Najpierw trzeba rozdzielić kilka pojęć, które w codziennym języku często są używane zamiennie. Projekt może wyglądać na czarno-biały na ekranie, ale nadal zawierać obiekty zapisane w RGB albo CMYK. Może też zawierać „szary” zbudowany z kilku składowych kolorystycznych. Z punktu widzenia druku nie jest to tym samym co prawidłowo przygotowany materiał przeznaczony do drukowania wyłącznie czernią.

W broszurze drukowanej jedną czernią tekst, fotografie, ilustracje i pozostałe elementy powinny zostać przygotowane tak, aby ich wygląd po przejściu do skali szarości był przewidywalny. W aktualnej specyfikacji produktu Versoprint dotyczącej broszur z czarno-białym środkiem znajduje się wyraźna informacja, że przesłanie materiałów w CMYK, RGB lub Pantone może spowodować automatyczną konwersję do szarości, której efekt nie musi odpowiadać temu, co autor widział w projekcie.

To ważne rozróżnienie. Nie zakładaj, że drukarnia po prostu „usunie kolor” i wszystko będzie wyglądało tak samo. Lepiej samodzielnie przygotować i ocenić czarno-białą wersję jeszcze przed wysłaniem pliku.

Nie konwertuj gotowej kolorowej broszury bez sprawdzenia każdej strony

Najczęstszy błąd pojawia się wtedy, gdy publikacja została w całości zaprojektowana w kolorze, a dopiero przed drukiem zapada decyzja: „środek zrobimy czarno-biały”. Projekt zostaje automatycznie przekształcony do skali szarości i na tym przygotowanie się kończy.

Technicznie plik może wyglądać poprawnie, ale informacyjnie może przestać działać.

Wyobraź sobie wykres z trzema seriami oznaczonymi kolorem niebieskim, czerwonym i zielonym. W wersji kolorowej rozróżnienie jest natychmiastowe. Po konwersji może się okazać, że wszystkie trzy kolory mają podobną jasność i na wydruku tworzą trzy niemal identyczne szare linie.

Podobny problem pojawia się w tabelach, w których statusy oznaczono kolorami, na mapach, schematach technicznych, ikonach, infografikach i fotografiach. Po usunięciu koloru trzeba więc przejrzeć publikację strona po stronie i sprawdzić, czy żadna informacja nie była przekazywana wyłącznie za pomocą barwy.

Jak przygotować fotografie do czarno-białej broszury?

Fotografia po automatycznej zamianie na skalę szarości nie zawsze wygląda dobrze. Kolory, które wyraźnie różnią się w oryginale, mogą mieć bardzo podobną jasność. Zielona koszula stojącej osoby może zlać się z czerwonym tłem, chociaż na kolorowym zdjęciu kontrast był bardzo mocny.

Po konwersji każdą ważną fotografię obejrzyj osobno. Zwróć uwagę przede wszystkim na twarze, ciemne ubrania, cienie, produkty o podobnej jasności, drobne elementy techniczne oraz obszary, które po zmianie stały się jednolicie ciemne albo zbyt jasne.

Nie chodzi o to, aby bez ograniczeń zwiększać kontrast. Zbyt agresywna obróbka może doprowadzić do utraty szczegółów w światłach i cieniach. Czarna marynarka może zmienić się w jednolitą plamę, a jasna powierzchnia produktu może stracić fakturę.

Lepsze rezultaty daje świadoma korekta poszczególnych zakresów obrazu. Jeżeli program graficzny umożliwia kontrolowanie sposobu, w jaki konkretne kolory są przeliczane na szarość, wykorzystaj tę funkcję zamiast prostego polecenia „usuń nasycenie”. Pozwala to na przykład przyciemnić pierwotnie niebieskie niebo, rozjaśnić zieleń albo mocniej oddzielić produkt od tła.

Nie zmienia się natomiast podstawowa zasada dotycząca jakości bitmap. Zdjęcie nadal musi mieć odpowiednią rozdzielczość w docelowym rozmiarze. Aktualne wymagania konkretnego produktu Versoprint wskazują dla użytych grafik rozdzielczość od 300 do 600 dpi.

Szarości muszą różnić się także na papierze, a nie tylko na monitorze

Na podświetlanym monitorze można zauważyć bardzo delikatne różnice pomiędzy dwoma jasnymi odcieniami szarości. Po przeniesieniu projektu na papier różnica może stać się znacznie mniej widoczna.

Ma to duże znaczenie przy jasnych tłach tabel, delikatnych ramkach, podpisach, znakach wodnych i rozbudowanych infografikach. Jeżeli dwa elementy trzeba rozróżnić, nie opieraj całej różnicy na minimalnej zmianie odcienia.

Zamiast tworzyć tabelę z kilkoma bardzo podobnymi szarymi tłami, można pozostawić część pól białych, inne wyraźnie przyciemnić, zastosować linię oddzielającą albo wyróżnić nagłówki typografią. Wykres może korzystać nie tylko z różnych szarości, lecz także z różnych rodzajów linii, symboli i opisów.

Przy większym nakładzie albo publikacji zawierającej dużo fotografii, wykresów i delikatnych półtonów dobrym rozwiązaniem jest próbny wydruk wybranych stron. Ekran pomaga ocenić projekt, ale nie zastępuje papieru.

Czarny tekst powinien być naprawdę czarnym tekstem

Drobny tekst nie powinien być przypadkową mieszanką kilku kolorów powstałą na przykład po konwersji materiału przygotowanego wcześniej w RGB. Przy druku czarno-białym podstawowy tekst powinien zostać przygotowany jako czarny element, a nie jako wizualnie czarna mieszanka CMYK.

Ma to znaczenie także w standardowym druku kolorowym. Adobe udostępnia w Acrobat Pro funkcję Output Preview, która pozwala obejrzeć separacje, czyli sprawdzić, z jakich farb faktycznie zbudowane są poszczególne obiekty. Narzędzie potrafi również wykrywać między innymi elementy zapisane jako tak zwana bogata czerń.

Przy czarno-białym środku nie potrzebujesz bogatej czerni tworzonej przez dodawanie cyjanu, magenty i żółtego. Projekt jest przygotowywany z myślą o reprodukcji czernią i jej odcieniami.

Jeżeli chcesz dokładniej przejrzeć finalny dokument, oficjalna instrukcja Adobe dotycząca kontroli separacji w narzędziu Output Preview pokazuje, jak sprawdzić przestrzenie kolorów i poszczególne płyty barwne w PDF.

Jak przygotować tabele w czarno-białej broszurze?

Tabele bardzo często trafiają do instrukcji, cenników, raportów, materiałów szkoleniowych i dokumentacji technicznej. W wersji kolorowej projektant może używać kilku kolorów nagłówków, komórek i oznaczeń. W druku czarno-białym trzeba znaleźć inne sposoby porządkowania informacji.

Najważniejsze jest zachowanie wyraźnej hierarchii. Nagłówek tabeli może mieć ciemniejsze tło i jasny tekst albo pogrubioną typografię. Kolejne wiersze można oddzielić subtelnymi liniami lub naprzemiennym białym i szarym tłem, ale kontrast powinien pozostawać widoczny również po wydrukowaniu.

Nie buduj rozróżnienia wyłącznie na kilku zbliżonych odcieniach szarości. Jeżeli tabela zawiera informacje typu „tak”, „nie”, „opcjonalnie” albo kilka poziomów oceny, dodaj tekst, symbol lub inne jednoznaczne oznaczenie.

Ta zasada ma szczególne znaczenie w dokumentacji technicznej. Użytkownik powinien zrozumieć tabelę bez zgadywania, czy dane pole jest trochę ciemniejsze od sąsiedniego.

Jak projektować wykresy bez koloru?

Kolorowy wykres może całkowicie stracić czytelność po wydrukowaniu jedną czernią. Nie wystarczy więc przekształcić czerwonej, zielonej i niebieskiej serii na trzy odcienie szarości.

Przy wykresach liniowych zastosuj na przykład linię ciągłą, przerywaną i kropkowaną, a dodatkowo użyj różnych znaczników punktów. Serie można również podpisać bezpośrednio przy liniach zamiast zmuszać czytelnika do ciągłego porównywania wykresu z legendą.

W wykresach słupkowych można wykorzystać wyraźnie różniące się szarości, wzory, obrysy albo bezpośrednie etykiety. Jeżeli liczby są najważniejsze, umieść wartości przy słupkach. Wtedy nawet słabsze odwzorowanie półtonów nie uniemożliwi odczytania danych.

Podobną zasadę stosuj w mapach i schematach. Element oznaczony w oryginale kolorem czerwonym nie powinien być rozpoznawalny wyłącznie dzięki temu kolorowi. Dodaj symbol, numer, literę, wzór albo opis.

Ikony i schematy powinny działać bez pomocy koloru

Czarno-białe instrukcje techniczne często zawierają ikony bezpieczeństwa, rysunki montażowe, strzałki i schematy. Tutaj prostota zwykle działa lepiej niż rozbudowane efekty graficzne.

Stosuj czytelne kontury, jednoznaczne symbole oraz odpowiednią grubość linii. Unikaj bardzo delikatnych szarych obrysów i drobnych elementów, które po zmniejszeniu mogą zniknąć. Jeżeli dwa elementy na schemacie mają pełnić różne funkcje, można rozróżnić je kształtem, sposobem kreskowania albo numerami.

W dokumentacji użytkowej najważniejsze jest szybkie zrozumienie informacji. Schemat nie musi wyglądać efektownie. Powinien natomiast pozostać jednoznaczny po wydrukowaniu, skopiowaniu i wielokrotnym przeglądaniu.

Kolorowa okładka i czarno-biały środek – dobre połączenie dla wielu publikacji

Czarno-biały środek nie oznacza, że cała publikacja musi rezygnować z koloru. Bardzo praktycznym rozwiązaniem może być kolorowa okładka połączona z czarno-białą zawartością.

Kolor na okładce pozwala zachować identyfikację wizualną firmy, zdjęcie produktu, barwy marki i bardziej reprezentacyjny wygląd publikacji. W środku można natomiast skoncentrować się na czytelności tekstów, tabel, instrukcji i schematów.

Takie rozwiązanie dobrze odpowiada między innymi instrukcjom obsługi, skryptom szkoleniowym, dokumentacji technicznej, materiałom konferencyjnym, publikacjom edukacyjnym i rozbudowanym informatorom.

Projektowo trzeba jednak traktować okładkę i środek jako dwa różne środowiska. Element, który jest czerwony na okładce, nie powinien automatycznie pozostać czerwony w pliku środka z założeniem, że drukarnia sama zamieni go na odpowiedni szary. Przygotuj wersję przeznaczoną do czarno-białego druku świadomie.

Przed przekazaniem plików sprawdź również wymagania konkretnego produktu dotyczące sposobu przesłania okładki i środka. Nie zakładaj automatycznie, że każda drukarnia wymaga identycznej struktury plików.

Kiedy czarno-biała broszura sprawdza się szczególnie dobrze?

Jednym z najbardziej oczywistych zastosowań są instrukcje obsługi. Większość tekstów, rysunków liniowych, tabel, numerowanych etapów montażu i ostrzeżeń można bardzo dobrze przedstawić bez pełnego koloru. Więcej o projektowaniu takiej publikacji znajdziesz w poradniku Versoprint dotyczącym druku i przygotowania instrukcji obsługi.

Podobnie wyglądają materiały szkoleniowe. Uczestnik potrzebuje przede wszystkim czytelnego tekstu, tabel, miejsca na notatki, ćwiczeń, schematów i kolejnych etapów pracy. Pełny kolor nie zawsze wnosi tutaj dodatkową informację.

Czarno-biały druk dobrze odpowiada również skryptom, regulaminom, dokumentacji wewnętrznej, instrukcjom stanowiskowym, procedurom, informatorom oraz materiałom edukacyjnym. Im większą część publikacji stanowi tekst i prosta grafika, tym łatwiej zbudować czytelny projekt bez rozbudowanej kolorystyki.

Nie oznacza to jednak, że kolor jest niepotrzebny w każdej broszurze. Katalog mody, portfolio fotograficzne, folder prezentujący wykończenia wnętrz albo katalog produktów, w którym barwa jest częścią oferty, będzie wymagał zupełnie innego podejścia.

Papier również wpływa na odbiór czarno-białego druku

Przy czarno-białej publikacji szczególnie dobrze widać relację pomiędzy czernią, szarościami i powierzchnią papieru. Papier offsetowy ma matową, niepowlekaną powierzchnię i dobrze odpowiada publikacjom przeznaczonym do czytania, pisania oraz częstego użytkowania. Aktualna oferta Versoprint dotycząca broszur z czarno-białym środkiem przewiduje papier offsetowy 80 lub 90 g.

Nie każda broszura musi jednak korzystać z tego samego papieru. Wybór zależy od objętości, oprawy, charakteru zdjęć i sposobu użytkowania publikacji. Jeżeli ten element projektu nie został jeszcze ustalony, pomocny będzie poradnik jak wybrać papier do broszury – kreda, offset i gramatura.

Spady, marginesy i układ stron pozostają tak samo ważne

Zmiana druku kolorowego na czarno-biały nie zmienia podstawowych zasad przygotowania publikacji. Zdjęcie lub szare tło dochodzące do krawędzi nadal wymaga odpowiedniego spadu, a teksty, numery stron, tabele i pozostałe ważne elementy muszą znajdować się w bezpiecznej odległości od cięcia i oprawy.

Dla konkretnego produktu „Broszury – środek czarno-biały” Versoprint podaje obecnie między innymi 3 mm spadu, 3 mm marginesu bezpieczeństwa oraz obowiązek przygotowania wszystkich stron w jednym pliku PDF, kolejno jako pojedyncze strony.

Nie ma potrzeby powtarzać tutaj całego przygotowania technicznego. Zasady zostały szerzej omówione w poradniku jak ustawić spady i marginesy w broszurze oraz w głównym artykule jak przygotować broszurę do druku krok po kroku.

Zawsze porównaj jednak artykuł poradnikowy z aktualną specyfikacją zamawianego produktu. Wymagania dotyczące spadu, papieru, liczby stron czy sposobu przygotowania pliku mogą zależeć od konkretnej technologii i rodzaju publikacji.

Jak sprawdzić czarno-biały PDF przed wysłaniem do drukarni?

Kontrola finalnego PDF powinna odbywać się po eksporcie, a nie tylko w programie, w którym powstał projekt. Otwórz dokładnie ten plik, który zamierzasz przesłać do drukarni.

Najpierw przejrzyj wszystkie strony w normalnym powiększeniu. Oceń fotografie, jasne szarości, tabele, wykresy, schematy oraz miejsca, w których wcześniej występowały kolory. Następnie powiększ drobny tekst, cienkie linie i elementy techniczne.

Jeżeli masz dostęp do Acrobat Pro, użyj narzędzia Output Preview. Adobe podaje, że pozwala ono między innymi wyświetlać separacje oraz ograniczyć widok do obiektów znajdujących się w określonej przestrzeni kolorów. Dzięki temu można wykryć elementy RGB albo inne niepożądane obiekty, które pozostały w pliku.

Przy materiałach przygotowywanych do profesjonalnego druku pomocny jest również standard PDF/X. PDF Association opisuje PDF/X jako rodzinę standardów ISO stworzoną specjalnie do wymiany plików przeznaczonych do produkcji poligraficznej. Nie wybieraj jednak konkretnej odmiany PDF/X wyłącznie dlatego, że jest dostępna w programie. Najpierw sprawdź wymagania drukarni.

Pełną kontrolę końcowego pliku opisujemy szerzej w poradniku jak sprawdzić PDF przed wysłaniem broszury do druku.

Zrób próbny wydruk najtrudniejszych stron

Przy prostej publikacji składającej się głównie z czarnego tekstu kontrola na ekranie może szybko wykryć większość problemów. Jeżeli broszura zawiera fotografie, szczegółowe schematy, wielopoziomowe tabele albo rozbudowane wykresy, wydruk próbny daje znacznie więcej informacji.

Nie musisz od razu drukować całej publikacji. Wybierz kilka najbardziej wymagających stron: fotografię z dużą liczbą cieni, wykres z kilkoma seriami, tabelę z szarymi polami, stronę z drobnym tekstem oraz schemat techniczny.

Obejrzyj je w normalnym świetle i z typowej odległości czytania. Zobacz, czy fotografie zachowały szczegóły, szarości rzeczywiście się od siebie różnią, małe podpisy są czytelne, a serie wykresów można rozpoznać bez znajomości ich pierwotnych kolorów.

Taki test często ujawnia więcej niż długie oglądanie projektu przy dużym powiększeniu monitora.

Najczęstsze błędy przy przygotowaniu czarno-białej broszury

Najpoważniejszym błędem jest pozostawienie decyzji o konwersji na ostatni moment. Projekt przygotowany pod kolor może wymagać zmian nie tylko technicznych, lecz także graficznych.

Często pojawia się również automatyczna konwersja fotografii bez korekty kontrastu i jasności, pozostawienie wykresów rozróżnianych wyłącznie kolorem oraz zastosowanie kilku bardzo podobnych szarości w tabelach. Innym problemem jest przesłanie pliku zawierającego elementy RGB lub CMYK z założeniem, że drukarnia przeliczy wszystko dokładnie tak, jak oczekuje autor.

Zwróć też uwagę na bardzo jasne szare teksty. Na ekranie mogą wyglądać elegancko, ale ich podstawową funkcją nadal jest przekazywanie informacji. Czytelność powinna mieć pierwszeństwo przed subtelnym efektem graficznym.

Checklista przed wysłaniem czarno-białej broszury

Przed przekazaniem finalnego PDF sprawdź:

• czy fotografie zostały świadomie przygotowane do wersji czarno-białej,
• czy informacje nie są rozróżniane wyłącznie za pomocą koloru,
• czy wykresy da się odczytać bez kolorowej legendy,
• czy tabele mają wystarczający kontrast,
• czy jasne szarości są rzeczywiście potrzebne i czytelne,
• czy drobny tekst jest przygotowany jako właściwa czerń,
• czy w środku publikacji nie pozostały przypadkowe elementy RGB, CMYK lub kolory dodatkowe,
• czy przy kolorowej okładce środek został przygotowany niezależnie z myślą o czarno-białym druku,
• czy zdjęcia i grafiki mają odpowiednią jakość,
• czy finalny PDF spełnia aktualną specyfikację wybranego produktu,
• czy najbardziej wymagające strony zostały obejrzane po eksporcie, a w razie potrzeby także wydrukowane próbnie.

Podsumowanie

Dobra czarno-biała broszura nie powstaje przez jedno kliknięcie „konwertuj do skali szarości”. Trzeba ocenić, co stanie się ze zdjęciami, tabelami, wykresami, ikonami i schematami po usunięciu koloru. Informacja przekazywana wcześniej barwą musi zostać zastąpiona kontrastem, kształtem, linią, wzorem albo opisem.

Jeżeli publikacja składa się głównie z tekstu, instrukcji, tabel i prostych grafik, czarno-biały druk może być bardzo praktycznym rozwiązaniem. Kolor można pozostawić na okładce, a środek przygotować w prostszej formie przeznaczonej do wygodnego czytania i pracy z dokumentem.

Przed zamówieniem przejrzyj finalny PDF i porównaj go z aktualnymi wymaganiami konkretnego produktu. Jeżeli przygotowujesz instrukcję, materiały szkoleniowe, informator lub inną wielostronicową publikację, możesz również sprawdzić ofertę broszur z czarno-białym środkiem w sklepie Versoprint.

Czy wystarczy zapisać kolorową broszurę jako grayscale?

Sama konwersja do skali szarości nie gwarantuje dobrego efektu. Po zmianie trzeba przejrzeć fotografie, wykresy, tabele, infografiki i wszystkie elementy, w których kolor wcześniej przekazywał informację. Dwa bardzo różne kolory mogą po konwersji otrzymać podobną jasność i stać się trudne do rozróżnienia.

Czy zdjęcia w czarno-białej broszurze mogą wyglądać dobrze?

Tak. Zdjęcia czarno-białe mogą wyglądać bardzo dobrze, ale powinny zostać przygotowane właśnie z myślą o takim druku. Trzeba ocenić kontrast, szczegóły w światłach i cieniach oraz rozdzielenie głównego obiektu od tła. Automatyczne usunięcie koloru nie zawsze daje najlepszy rezultat.

Czy czarno-biała broszura może mieć kolorową okładkę?

Takie połączenie jest bardzo praktyczne przy instrukcjach, materiałach szkoleniowych, dokumentacji i informatorach. Okładka może zachować identyfikację wizualną oraz zdjęcia firmowe, natomiast środek można przygotować do czytelnego druku czarno-białego. Przed zamówieniem należy sprawdzić sposób przygotowania i przesłania plików wymagany dla konkretnego produktu.

Czy w czarno-białym środku można używać szarych teł?

Tak, ale trzeba zachować dostateczną różnicę pomiędzy tłem i znajdującym się na nim tekstem. Bardzo jasne szarości widoczne na monitorze mogą na papierze stać się trudniejsze do zauważenia. W tabelach i infografikach nie opieraj całego podziału informacji na subtelnych różnicach pomiędzy podobnymi odcieniami.

Jak przygotować wykres do czarno-białego druku?

Nie rozróżniaj serii wyłącznie kolorami. Zastosuj różne rodzaje linii, znaczniki, wzory, wyraźnie odmienne szarości i bezpośrednie opisy. Użytkownik powinien odczytać wykres nawet wtedy, gdy nie widzi jego kolorowej wersji.

Czy instrukcję obsługi lepiej drukować w kolorze czy czarno-biało?

To zależy od informacji znajdujących się w instrukcji. Jeżeli składa się głównie z tekstu, rysunków liniowych, tabel i prostych schematów, druk czarno-biały może być wystarczający. Kolor jest potrzebniejszy wtedy, gdy ma znaczenie informacyjne, na przykład służy do rozróżniania przewodów, elementów urządzenia, sygnałów bezpieczeństwa lub stanów przedstawionych na ekranie.

Czy materiały szkoleniowe można drukować czarno-biało?

Tak. W wielu materiałach szkoleniowych najważniejsza jest czytelność tekstu, ćwiczeń, tabel, schematów i miejsca na notatki. Jeżeli projekt został przygotowany pod druk czarno-biały od początku, brak koloru nie musi utrudniać korzystania z publikacji.

Czy czarno-biały PDF powinien zawierać elementy RGB?

W projekcie przeznaczonym do konkretnego czarno-białego procesu produkcyjnego nie należy pozostawiać przypadkowych elementów RGB z założeniem, że ich wygląd zostanie automatycznie zachowany po konwersji. Aktualna specyfikacja czarno-białych broszur Versoprint ostrzega, że materiały w innych przestrzeniach barw zostaną przeliczone do szarości, a rezultat może różnić się od oczekiwanego.

Jak sprawdzić, czy PDF zawiera tylko właściwe kolory?

W profesjonalnym programie do kontroli PDF można obejrzeć separacje oraz przestrzenie kolorów używane przez obiekty. Acrobat Pro udostępnia do tego narzędzie Output Preview. Pozwala ono między innymi wyświetlić konkretne separacje i wskazać elementy znajdujące się w określonych przestrzeniach barw.

Jaki papier wybrać do czarno-białej broszury?

Do instrukcji, skryptów, materiałów szkoleniowych i publikacji tekstowych często dobrze pasuje papier offsetowy. Jest matowy i wygodny do czytania oraz robienia notatek. W konkretnym produkcie Versoprint przeznaczonym do broszur z czarno-białym środkiem dostępny jest obecnie papier offsetowy 80 lub 90 g. Przy innych rodzajach broszur wybór papieru należy dopasować do liczby stron, oprawy, rodzaju grafik i sposobu korzystania z publikacji.